Πέμπτη, 14 Οκτωβρίου 2010

Πανεπιστήμιο: έρχονται δύσκολοι μήνες

Του Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ*

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς συνταγματολόγος ή έστω νομικός για να το αντιληφθεί: όταν το ελληνικό Σύνταγμα προβλέπει ότι η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από δημόσια ιδρύματα με πλήρη αυτοδιοίκηση, η νέα πρόταση να ασκούν ή έστω να συνδιαμορφώνουν τη διοίκησή τους πρόσωπα ξένα προς αυτά είναι ευθέως αντισυνταγματική.

Οταν, εξάλλου, με έμφαση το συνταγματικό κείμενο προβλέπει την ελευθερία της έρευνας και της διδασκαλίας,... την υποχρέωση του κράτους να αναπτύσσει και να προάγει την παιδεία, καθώς και τη δωρεάν παροχή της από τα κρατικά εκπαιδευτήρια όλων των βαθμίδων, τα συμπεράσματα προκύπτουν αβίαστα:

η ενισχυτική και δευτερεύουσα συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα στη διεξαγωγή της ανώτατης εκπαίδευσης κατ'αρχήν είναι θεμιτή· η εξάρτηση όμως βασικών εκπαιδευτικών λειτουργιών και δομών από τη χρηματοδότηση της αγοράς αντιβαίνει σε οποιαδήποτε εκδοχή ελεύθερης ανάπτυξης ή δημόσιου χαρακτήρα, επομένως και στη συνταγματική επιταγή.

Η προωθούμενη μεταρρύθμιση του θεσμικού πλαισίου για τα ελληνικά πανεπιστήμια θα δρομολογήσει αρκετές συζητήσεις με συνταγματικές προεκτάσεις. Από όλα τα ζητήματα τα δύο παραπάνω (κάμψη αυτοδιοίκησης, ζωτική εξάρτηση λειτουργιών από ιδιωτικές χρηματοδοτήσεις) είναι οπωσδήποτε τα σημαντικότερα, επειδή αφορούν θεμελιακές αρχές. Οι αντίστοιχες αξίες κατοχυρώνονται στο κείμενο του Συντάγματος με διατυπώσεις βασικών και σαφών κανόνων, που έχουν ζυμωθεί στην ελληνική συνταγματική ιστορία.

Στην ισχυρά ταραγμένη από την οικονομική κρίση χώρα μας προστίθεται τώρα ένα στοιχείο πολιτικής και θεσμικής κρίσης: πώς είναι δυνατό η κυβέρνηση να προτείνει κατάφωρα αντισυνταγματικές μεταρρυθμίσεις; Μπορεί να παραμερίζεται το Σύνταγμα ενώπιον του οικονομικού κινδύνου; Η αντίστοιχη προγενέστερη αναταραχή για το άρθρο 16 του Συντάγματος είχε τουλάχιστον ως αντικείμενο μια μεταρρύθμιση, κι όχι μια παραβίαση του Συντάγματος.

Θα προσπαθήσω να αποφύγω τις γενικεύσεις: αυτές σήμερα ατυχώς κυριαρχούν στις συζητήσεις για το πανεπιστήμιο (όλοι οι καθηγητές ή όλοι οι φοιτητές άξιοι ή ανάξιοι κ.λπ.) αποτελώντας βασικό εργαλείο για παρεμβάσεις, στάσεις και ιδίως για προπαγάνδα. Συγκεκριμένα λοιπόν και χρονικά εντοπισμένα παρατηρούνται τα εξής:

Η τάση πολιτικών παραγόντων να υπερπροβάλλουν τις στρεβλώσεις (υπαρκτές ή πλασματικές) και να αποσιωπούν τα επιτεύγματα των ελληνικών πανεπιστημίων κυριαρχεί κατά την τελευταία δεκαετία. Αρμόδιοι υπουργοί, ήδη και ο πρωθυπουργός, εμφανίζονται σαν αυστηροί τιμητές με ανασηκωμένο το φρύδι, ανεύθυνοι δήθεν οι ίδιοι για την παραγωγή των προβλημάτων. Ούτε καν σε πατερναλισμό θα μπορούσε κανείς εδώ να αναφερθεί, αφού λείπει μια ελάχιστη επίφαση πατρικής στοργής. Στην άνωθεν ρητορεία κυριαρχούν ακριβώς οι στερεότυπες γενικεύσεις: οι διδάσκοντες όλοι τους κομματίζονται ή κερδοσκοπούν, η διασύνδεση με την αγορά υστερεί (ενώ σε πολλές σχολές ήδη είναι καθοριστική), οι εσωτερικές αξιολογήσεις είναι ψευδείς, ενώ οι εξωτερικές θέσφατα, γενικά έξω βρίσκεις τα μοντέλα, εντός τα ναυάγια της εκπαίδευσης.

Μια αναζήτηση πολιτικών κινήτρων για την παραπάνω στάση θα οδηγούσε σε αέναες περιπλοκές. Χρησιμότερη είναι η αναγνώριση των τακτικών επιλογών: υπερπροβάλλεται η ανάγκη επαγγελματικής κατάρτισης (ενώ η αγορά προτιμά τη φθηνή εργασία κι όχι τα εξειδικευμένα προσόντα)· αμελούνται οι κλάδοι που αφήνουν αδιάφορη την αγορά (φιλολογία και φιλοσοφία, παιδαγωγική, νομική, πολιτικές επιστήμες, καλές τέχνες) με αποτέλεσμα αυτοί να μην κατορθώνουν πλέον να καλύπτουν βασικές (και κατ'εξοχήν αξιολογήσιμες) λειτουργίες, όπως βιβλιοθήκες, συνέδρια, επισκέψεις καθηγητών κ.λπ.· προτάσσονται εν τέλει οι οικονομικές ανάγκες (του κρατικού προϋπολογισμού και των ιδιωτικών επιχειρήσεων) σε σχέση με αυτές της παιδείας, αλλά και σε σχέση με τις σαφείς συνταγματικές αρχές.

Επιστρέφοντας στα αρχικά: η αυτοδιοίκηση του πανεπιστημίου συνιστά η ίδια μια εκπαίδευση· ο φοιτητής γίνεται κι αυτός ώς ένα βαθμό συμμέτοχος στη διαχείριση των κοινών του ακαδημαϊκού χώρου, διδάσκεται έτσι την ευθύνη. Αυτή η συμμετοχή σήμερα χωλαίνει, υπονομευμένη από φανατισμούς, αδιαφορίες, οικονομικά συμφέροντα ή κομματικές επιρροές. Ωστόσο τα προβλήματα δημοκρατίας (η αυτοδιοίκηση φέρνει ακριβώς σε επαφή την παιδεία με τη δημοκρατία) λύνονται με περισσότερη δημοκρατία. Το πράγμα είναι βέβαια τελείως διαφορετικό, αν ενδιαφέρουν μόνο τα κέρδη.

Ακολουθούν κρίσιμοι μήνες. Ελλοχεύει η κακή συνθήκη, να εμφανίζονται σαν τιμητές οι συνυπεύθυνοι. Οι απόψεις πάντως, ένθεν και ένθεν, δεν φαίνονται ούτε συμπαγείς ούτε σταθερές στο χρόνο. Ο διάλογος επομένως έχει περιθώρια να συμβάλει, ώστε να αποφευχθούν οι ακραίες επιλογές στόχων ή μέσων. Οριο για όλους συνιστά το Σύνταγμα, το οποίο για ακόμη μια φορά γίνεται σημαία κοινωνικών διεκδικήσεων.

* Κοσμήτορας Σχολής Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ

Πηγή:http://kontiloforos.blogspot.com/2010/10/blog-post_7067.html

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου